akt prawa powszechnie obowiązujący Akt prawny, który został ustanowiony we właściwy sposób (zgodny z przyjętym w danym państwie trybem stanowienia prawa) i zawiera normy prawne (normy generalne i abstrakcyjne).
akty prawa miejscowego Są obok ustaw, rozporządzeń oraz umów międzynarodowych jednym ze źródeł prawa powszechnie obowiązującego, z tym że ich terytorialny zakres obowiązywania jest ograniczony do obszaru działania organów stanowiących te akty. Organami uprawnionymi do stanowienia prawa miejscowego są zgodnie z art. 94 Konstytucji organy samorządu terytorialnego oraz terenowe organy administracji rządowej. Akty prawa miejscowego mogą być wydawane wyłącznie na podstawie i w granicach upoważnień zawartych w ustawie. Zasady i tryb wydawania aktów prawa miejscowego określają ustawy szczegółowe regulujące ustrój organów samorządu terytorialnego oraz organów terenowej administracji rządowej. Akty prawa miejscowego są ogłaszane w sposób przewidziany dla danych aktów np. w dzienniku urzędowym wojewody.
analiza ekonometryczna Ekonomiczne uzasadnienie przesyłanych argumentów, w tym zwłaszcza wiodących do celu końcowego.
ankieta Metoda rozpoznania problemu, pomocna przy określaniu priorytetów oraz tworzeniu koalicji.
cel końcowy zakładany Realny efekt końcowy kampanii lobbingowej.
decydent Odbiorca argumentów nadawanych w takcie kampanii, uzasadniających cel końcowy.
decyzja (prawo Unii Europejskiej) Zgodnie z art. 249 zd. 4 decyzja wiąże w całości adresatów, do których jest skierowana. Zatem decyzje mają moc obowiązującą w stosunku do tych podmiotów, do których zostały skierowane. Adresatami decyzji mogą być osoby prawne, osoby fizyczne oraz państwa członkowskie. Decyzje mają więc charakter indywidualny, a nie generalny. Wiążą adresata w całości – adresat nie ma (jak w przypadku dyrektyw) możliwości wyboru metod lub środków realizacji decyzji. Mogą albo bezpośrednio nakładać obowiązki lub przyznawać uprawnienia, albo zobowiązywać do wydania aktu normatywnego. Decyzje mają moc wiążącą od chwili ich notyfikacji przez strony. Ogłaszane są w Dzienniku Urzędowym UE.
dyrektywa (prawo Unii Europejskiej) Zgodnie z art. 249 zd. 3 TWE dyrektywa wiąże każde państwo do którego jest kierowana w odniesieniu do rezultatu, który ma być osiągnięty, pozostawiając organom krajowym wybór formy i środków realizacji celu wyznaczonego w dyrektywie. Zatem w odróżnieniu od rozporządzeń, dyrektywy nie wiążą w całości, lecz jedynie „co do skutku”. Dla osiągnięcia tego skutku konieczna jest tzw. implementacja (wdrożenie) dyrektywy do krajowego porządku prawnego, które następuje w drodze ustawy bądź rozporządzenia. Treść dyrektywy zawiera termin jej wdrożenia, a nie zachowanie tego terminu wiąże się z wszczęciem postępowania przeciwko państwu przed Europejskim Trybunałem Sprawiedliwości. Swoboda co do sposobu i formy implementacji dyrektywy decyduje o tym, że jest to raczej instrument służący harmonizacji prawa krajowego i unijnego, a nie unifikacji. Dyrektywy publikowane są w Dzienniku Urzędowym UE.
informacja jednostronicowa Zwięzła pisemna informacja (o objętości jednej strony) Czas czytania nie może być większy niż dwie minuty, zawierająca najistotniejsze argumenty uzasadniające cel końcowy. Podstawowy instrument kampanii lobbingowej.
inicjatywa ludowa Polega na złożeniu projektu ustawy przez grupę co najmniej 100 000 obywateli mających prawo wybierania do Sejmu (czynne prawo wyborcze), a zatem obywateli, którzy ukończyli 18 lat. Szczegółowe zasady wykonywania inicjatywy ludowej, w szczególności procedurę zbierania podpisów pod projektem ustawy reguluje ustawa o wykonywaniu inicjatywy ustawodawczej przez obywateli. Prawo ustawodawczej inicjatywy obywatelskiej nie może dotyczyć spraw, które zastały zastrzeżone do wyłącznej inicjatywy innych organów, a zatem spraw budżetowych (zastrzeżonych do wyłącznej inicjatywy Rady Ministrów) oraz zmiany Konstytucji (inicjatywa zastrzeżona dla posłów, Senatu oraz Prezydenta RP).
inicjatywa poselska Szczegółowe regulacje w tym zakresie zawiera Regulamin Sejmu, zgodnie z którym (art. 32 ust. 2) inicjatywę poselską mogą wykonywać komisje sejmowe oraz grupa co najmniej 15 posłów. Posłowie dość często korzystają z tego uprawnienia np. w ostatniej IV kadencji Sejmu (2001-2005) posłowie korzystali z tego prawa blisko 400 razy, a w kadencji III – ponad 450 razy. Posłom (co najmniej 1/5 składu tj. 92 posłów) przysługuje również, zgodnie z art. 235 Konstytucji, inicjatywa w zakresie zmiany Konstytucji.
inicjatywa Prezydenta Polega na wniesieniu do Sejmu projektu ustawy wraz z uzasadnieniem przez Prezydenta RP. Pomimo przyznania takiego prawa, Prezydent RP bardzo rzadko z niego korzysta np. w IV kadencji Sejmu tj. 2001-2005 Prezydent skorzystał z prawa inicjatywy ustawodawczej jedynie 19 razy, a w kadencji III 1997-2001 – 18 razy. Prezydentowi RP przysługuje również inicjatywa w zakresie zmiany Konstytucji (art. 235 Konstytucji).
inicjatywa Rady Ministrów (tzw. inicjatywa rządowa)Przysługuje całej radzie Ministrów, a nie poszczególnym ministrom czy Prezesowi rady Ministrów. Szczegółowe zasady regulujące przygotowywanie projektów ustaw przez Radę Ministrów, ich uzgadnianie i przyjmowanie przez Radę Ministrów, wnoszenie do Sejmu oraz prezentowanie projektu w pracach w Sejmie regulują ustawa o Radzie Ministrów oraz przyjęty na jej podstawie Regulamin pracy Rady Ministrów. Należy również podkreślić, iż w niektórych sprawach Rada Ministrów ma szczególne uprawnienia, jeżeli chodzi o inicjatywę ustawodawczą. Są to m.in.:
- możliwość uznania niektórych projektów wnoszonych przez Radę Ministrów za pilne (art. 123 Konstytucji). Uprawnienie to nie dotyczy projektów ustaw podatkowych, ustaw dotyczących wyboru Prezydenta Rzeczypospolitej, Sejmu, Senatu oraz organów samorządu terytorialnego, ustaw regulujących ustrój i właściwość władz publicznych, a także kodeksów. Pilny tryb prac nad projektem polega na skróceniu terminu rozpatrzenia projektu przez Senat z 30 do 14 dni oraz terminu podpisania ustaw przez Prezydenta z 21 do 7 dni. Szczegółowo tryb pracy w Sejmie nad pilnym projektem ustawy reguluje regulamin Sejmu (art. 71 – 80)
- wyłączna inicjatywa ustawodawcza Rady Ministrów w zakresie ustawy budżetowej, ustawy o prowizorium budżetowym, zmiany ustawy budżetowej, ustawy o zaciąganiu długu publicznego oraz ustawy o udzielaniu gwarancji finansowych przez państwo (art. 221 Konstytucji).
Ograniczenie inicjatywy ustawodawczej Rady Ministrów stanowi art. 235 Konstytucji, zgodnie z którym Rada Ministrów nie może występować z projektem zmiany Konstytucji.
inicjatywa Senatu W odróżnieniu od Sejmu, senacka inicjatywa ustawodawcza przysługuje wyłącznie całemu Senatowi, a nie poszczególnym Senatorom. Szczegółowe regulacje dotyczące inicjatywy senackiej reguluje Regulamin Senatu. Zgodnie z art. 76 Regulaminu Senatu postępowanie w sprawie inicjatywy senackiej wszczyna się na podstawie wniosku komisji senackiej lub co najmniej 10 senatorów. Do wniosku takiego załącza się projekt ustawy w formie pisemnej wraz z uzasadnieniem. Wniosek taki wraz z projektem składa się na ręce Marszałka Senatu. Marszałek Senatu kieruje zgłoszony projekt do prac. Po zakończeniu prac Senat przyjmuje uchwałę o wniesieniu inicjatywy ustawodawczej do Sejmu. Uchwałę taką Marszałek Senatu przekazuje Marszałkowi Sejmu. W IV kadencji Senat korzystał z prawa inicjatywy ponad 20 razy, podobnie jak w III kadencji (27 razy). Senatowi przysługuje również, zgodnie z art. 235 Konstytucji, inicjatywa w zakresie zmiany Konstytucji.
inicjatywa ustawodawcza
Jest to przyznane w konstytucji uprawnienie do wystąpienia do Sejmu, jako organu ustawodawczego, z projektem ustawy. Zgodnie z art. 118 Konstytucji inicjatywa ustawodawcza przysługuje: posłom, Senatowi, Prezydentowi RP, Radzie Ministrów, a także grupie co najmniej 100 000 obywateli (tzw. inicjatywa ludowa).
jeden na jednego Jeden z najbardziej podstawowych instrumentów lobbingu. Spotkanie (dwudziesto, maksimum trzydziestominutowe) lobbysty z parlamentarzystą, decydentem, politykiem, urzędnikiem, osobą opiniotwórczą bądź wpływową, zakończone prośbą o podjęcie konkretnych działań.
kampania lobbingowa Wszystkie etapy procesu lobbingu, od rozpoznania problemu poprzez utworzenie sieci, aż do celu końcowego.
kluczowy moment
Decydujące etapy procedury decyzyjnej bądź procedury legislacyjnej, w trakcie których działania lobbingowe mogą być najskuteczniejsze. Określenie kluczowego momentu dla danego problemu wymaga perfekcyjnej znajomości stosownych procedur, osób mających największy wpływ na rozstrzygnięcia podczas etapów pośrednich, wreszcie odpowiednich technik prezentacji argumentów.
koalicja formalna i / bądź nieformalna Grupa osób i struktur, tworzona w trakcie wstępnych działań lobbingowych, związana wspólnym interesem, tożsamym z celem końcowym. Niekiedy tworzone są także koalicje pośrednie, których jedynym zadaniem jest dezintegracja potencjalnych działań przeciwnika / przeciwników założonego celu końcowego
konstytucja Nazywana również ustawą zasadniczą. Zgodnie z art. 8 ust. 1 Konstytucji, jest ona najwyższym prawem Rzeczpospolitej Polskiej. Konstytucja RP zawiera regulacje dotyczące: ustroju politycznego, gospodarczego, społecznego państwa (rozdział I), katalog wolności, praw i obowiązków człowieka i obywatela oraz środki ochrony tych praw (rozdział II), systemu źródeł prawa (rozdział II), władzy ustawodawczej tj. Sejmu i Senatu (rozdział IV), władzy wykonawczej tj. Prezydenta i Rady Ministrów (rozdziały V i VI), samorządu terytorialnego (rozdział VII), władzy sądowniczej (rozdział VIII), organów kontroli państwowej i ochrony prawa (rozdział IX), finansów publicznych (rozdział X), stanów nadzwyczajnych (rozdział XI) oraz rozdział dotyczący zmiany Konstytucji (rozdział XII). Odrębne przepisy dotyczące zmiany Konstytucji, inne niż w przypadku zwykłych ustaw podkreślają szczególną rolę Konstytucji i gwarantują jej stabilność i niezależność od bieżących układów politycznych.
legislacja (prawodawstwo) Z łac. legis latio – stanowienie prawa, to proces stanowienia przez organy władzy publicznej (państwowe, ale także samorządowe) aktów prawnych powszechnie obowiązujących. Jeżeli chodzi o stanowienie przez organy władzy publicznej innych aktów, które mają charakter jedynie wewnętrzny (regulaminy, zarządzenia, statuty), a nie powszechnie obowiązujący, to taką działalność określa się mianem legislacji wewnętrznej.
lista argumentów Lista precyzyjnie zdefiniowanych argumentów "za" i "przeciw", uszeregowanych wg. hierarchii obiektywnej ważności i społecznej oraz środowiskowej nośności.
listy wysyłane do osób będących obiektem kampanii lobbingowej Powszechne narzędzie stosowane jako odmiana i swoiste połączenie informacji jednostronicowej, listy argumentów, pytań i odpowiedzi. Równie istotna jak treść listu jest technika wysyłania tej korespondencji.
lobbing "Dyplomacja kuluarowa", której celem jest wpływanie na procesy decyzyjne i legislacyjne.
lobbysta Osoba profesjonalnie trudniąca się lobbingiem.
mass-media Redakcje prasy, radia, telewizji, nadawców kablowych, sieci radiowęzłowych, sieci komputerowych itp. - jako ośrodki wzmocnienia argumentów nadawanych w trakcie kampanii lobbingowej.
monitoring
Bieżąca analiza procedur decyzyjnych oraz procedur legislacyjnych, świadomości społecznej, aktualnego stanu prac nad danym zagadnieniem, dotyczącym sfery działania klienta, jego konkurencji, i grup interesów, w celu przewidywania potencjalnych zagrożeń i szans wynikających z rozwoju sytuacji prawnej lub politycznej (tzw. system wczesnego ostrzegania) bądź bezpośredniego wykorzystania wyniku tej analizy w kampanii lobbingowej.
najniższy poziom (ang. grass roots) Kampania lobbingowa prowadzona z pozycji "szarego obywatela"; trudna do uruchomienia, ale o największej sile oddziaływania. W połączeniu z koalicją gwarantuje prawie pewny sukces, pod warunkiem profesjonalnego jej prowadzenia oraz realności zakładanego celu końcowego.
parliamentary relations Relacje parlamentarne - synonim lobbingu.
plan strategiczny Podstawowy (zazwyczaj niejawny) roboczy dokument kampanii lobbingowej, zawierający priorytety oraz określający momenty kluczowe oraz wariantowy plan działań, wiodący do celu końcowego. Aktualizowany na bieżąco w miarę rozwoju sytuacji w trakcie kampanii lobbingowej.
prawo Tradycyjnie przez prawo rozumie się ogół przepisów, czy norm prawnych regulujących stosunki między ludźmi danej społeczności, określających zasady ich postępowania lub zawierających zakazy, których naruszenie zagrożone jest sankcją (zgodnie z definicją Słownika Języka Polskiego PWN). Zatem pojęcie prawa jest powszechnie kojarzone z przepisami zawartymi w ustawach bądź innych aktach prawodawczych, które najczęściej nakładają na nas pewne obowiązki. Podane powyżej znaczenie prawa to tzw. prawo przedmiotowe. W nauce prawa pojęcia prawo używa się również na określenie pewnej sytuacji prawnej wyznaczonej określonym podmiotom przez obowiązujące normy prawne (prawo podmiotowe).
priorytety Najistotniejsze elementy propozycji rozwiązania danego problemu, przewidzianego do podjęcia w ramach kampanii lobbingowej, widziane z pozycji klienta. Dla lobbysty priorytetem są wyłącznie priorytety jego klienta, a nie własne.
procedura decyzyjna
Zazwyczaj usankcjonowany prawnie sposób postępowania w trakcie procesu podejmowania decyzji w danym obszarze problemów. Znajomość tej procedury pozwala lobbyście pojawiać się z argumentami w odpowiednim czasie i miejscu, co wprost warunkuje ich skuteczność.
procedura legislacyjna Przyjęty w parlamencie (ale także w strukturach rządowych, odpowiedzialnych za przygotowywanie rządowych inicjatyw legislacyjnych) formalny sposób postępowania z projektami aktów prawnych.
public affairs Sprawy publiczne; termin używany jako synonim zarówno lobbingu jak i public relations.
pytania i odpowiedzi Lista argumentów przygotowana w postaci wzorów odpowiednich pytań i odpowiedzi, na najbardziej powszechnym poziomie zrozumienia; pytania formułuje się tak, aby streszczały one argumenty przeciwników, natomiast odpowiedzi mają być skuteczną prezentacją trafiających do przekonania argumentów "za".
rejestr kontaktów Najpilniej strzeżona lista osób, pomocnych lobbyście w realizowaniu podjętych przez niego działań lobbingowych.
rozporządzenie Jest aktem wykonawczym do ustawy, który nie ma charakteru samoistnego, gdyż nie może on swobodnie regulować danej sprawy, a może wyłącznie stanowić uszczegółowienie regulacji ustawowej. Rozporządzenie nie może uzupełniać ustawy, a zatem regulować sprawy, które zostały w ustawie pominięte, ale może wyłącznie uszczegóławiać to co zostało w ustawie uregulowane, ale wymaga jeszcze dokładniejszej regulacji. Zgodnie z art. 92 Konstytucji rozporządzenia są wydawane przez organy wskazane w Konstytucji, na podstawie szczegółowego upoważnienia zawartego w ustawie i w celu jej wykonania. Zatem rozporządzeń nie mogą wydawać wszystkie organy władzy publicznej, ale wyłącznie te którym konstytucja taką kompetencję przyznała. Są to: Prezydent RP (art. 142), Rada Ministrów (art. 146 ust. 4 pkt 2), Prezes Rady Ministrów (art. 148 pkt 3), ministrowie kierujący działem administracji rządowej (art. 149 ust. 2), Krajowa rada Radiofonii i Telewizji (art. 213). Podstawą wydania rozporządzenia jest upoważnienie zawarte w ustawie, które powinno wskazywać organ właściwy do wydania rozporządzenia i zakres spraw przekazanych do uregulowania oraz wytyczne dotyczące treści aktu. Organ upoważniony do wydania rozporządzenia nie może przekazać swoich kompetencji do wydania rozporządzenia innemu organowi (zakaz subdelegacji).
rozporządzenie (prawo Unii Europejskiej)
Zgodnie z art. 249 zd. 2 Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską (TWE) rozporządzenie ma zasięg ogólny, wiąże w całości i jest bezpośrednio stosowane we wszystkich państwach członkowskich. Ogólny zasięg rozporządzeń oznacza, że stosuje się je bezpośrednio w państwach członkowskich. Obowiązują w formie przyjętej przez właściwy organ Wspólnoty i nie podlegają żadnym dodatkowym wymogom, aby mogły obowiązywać we wszystkich krajach Wspólnoty. Akty te podlegają publikacji w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej (Official Journal – O.J.) i z tą chwilą stają się częścią składową systemu prawnego każdego państwa członkowskiego. Rozporządzenie wchodzi w życie w terminie w nim określonym lub w terminie 20 dni od dnia ogłoszenia. W przypadku sprzeczności przepisów rozporządzenia UE z przepisami krajowymi pierwszeństwo ma prawo unijne. Rozporządzenia są wydawane przede wszystkim w tych dziedzinach działalności Unii Europejskiej, które objęte są pełną unifikacją np. w obszarze Wspólnej Polityki Rolnej.
rozpoznanie problemu Wstępny etap lobbingu, jeszcze przed opracowaniem planu strategicznego oraz rozpoczęciem kampanii lobbingowej. Od poprawności wszechstronnego rozpoznania - we wszystkich możliwych aspektach i kontekście - zagadnienia, które ma być podjęte w trakcie działań lobbingowych, bezpośrednio zależy realność osiągnięcia celu końcowego.
sankcja Jest to pewna niekorzystna dla adresata normy sankcjonowanej sytuacja, która nastąpi jeżeli nie zrealizuje on przewidzianego w normie prawnej obowiązku. Przewiduje się różne rodzaje sankcji, w zależności od tego jaki charakter ma obowiązek wynikający z normy sankcjonowanej. Są to miedzy innymi: sankcja karna, która polega na wymierzeniu w imieniu państwa określonej dolegliwości osobie, która postępuje wbrew danej normie. Dolegliwość taka może polegać na pozbawieniu wolności, nałożeniu grzywny i in. Sankcja egzekucji polega natomiast na zmuszeniu adresata normy przez organ państwa do zrealizowania takiego stanu rzeczy, jaki miałby miejsce gdyby normę zrealizował. Sankcja nieważności dotyczy norm prawnych, które regulują dokonywanie określonych czynności np. zawieranie umów, składanie wniosku. Postępowanie niezgodne z tymi normami skutkuje tym, że czynność taka będzie nieważna. Możliwa jest również sytuacja, w której prawo nie wiąże z określoną normą zakazującą określonego zachowania sankcji. Normy takie nazywa się normami niedoskonałymi (leges imperfecta). Ponadto możliwa jest sytuacja, w której wprawdzie nie przewiduje się sankcji karnej, egzekucji, czy nieważności za naruszenie normy prawnej, ale postępowanie wbrew takiej normy może rodzić reakcję społeczną np. potępienie. W takiej sytuacji mówi się o sankcji rozsianej.
sieć Pojęcie szersze od koalicji; nieformalna tkanka osób, instytucji, organizacji, redakcji itp. będących w trakcie kampanii lobbingowej - nawet nieświadomie - sprzymierzeńcami lobbysty w drodze do celu końcowego.
spin (ang. szybki obrót, ruch rotacyjny)
Odmienne przedstawianie tego samego argumentu, nie zmieniające kierunku argumentacji.
ustawa Jest aktem prawa powszechnie obowiązującego stanowionym przez Parlament (zasada wyłączności ustawowej Parlamentu) w szczególny, uregulowany w Konstytucji sposób. W szczególności Konstytucja reguluje podmioty uprawnione do występowania z inicjatywą ustawodawczą, tryb pracy w Parlamencie nad ustawą, warunki wejścia w życie ustawy, oraz ewentualnej kontroli konstytucyjności ustaw. W zasadzie regulacji ustawowej wymagają wszelkie sprawy, które dotyczą praw i obowiązków obywateli. W wielu przypadkach Konstytucja wprost wskazuje sprawy, które wymagają regulacji ustawowej (materia ustawowa) np. art. 31 ust. 3 – ograniczenia praw i wolności, art. 217 – nakładanie podatków i innych danin publicznych.
Ustawa jest samoistnym źródłem prawa (w odróżnieniu od rozporządzenia), w którym można regulować wszelkie stosunki społeczne. Nie oznacza to jednak by ustawodawca mógł w pełni arbitralnie kształtować treść ustawy. Ograniczeniem tej swobody są normy konstytucyjne, które wyznaczają granice swobody ustawodawcy np. ustawodawca nie może swobodnie ograniczać wolności i praw obywatelskich. Takie ograniczenie może nastąpić wyłącznie z uwzględnieniem zasady proporcjonalności wyrażonej w art. 31 ust. 3 Konstytucji, zgodnie z którą ograniczenie praw i wolności może nastapić wyłącznie w ustawie i tylko wtedy, gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw. Ponadto w drodze ustawy nie można regulować tych materii, które Konstytucja zastrzegła do wyłącznej regulacji innych organów np. Regulamin Sejmu i Senatu ma formę uchwały pomimo tego, że jest aktem normatywnym. Wynika to z zasady autonomii Parlamentu, która wyklucza możliwość ingerowania przez podmioty zewnętrzne (Prezydenta, czy Radę Ministrów) w organizację Parlamentu, dlatego też Konstytucja nie przewiduje regulowania tych kwestii w drodze ustawy, a wyłącznie w drodze aktu o charakterze wewnętrznym jakim jest Regulamin.
zakończenie kampanii Ostatnia, podsumowująca faza kampanii lobbingowej, składająca się z podziękowania wszystkim uczestnikom działań lobbingowych, sporządzenia sprawozdania zawierającego cenną analizę skuteczności wszystkich podejmowanych działań. Niezależnie od osiągnięcia (bądź nie) celu końcowego sprawozdanie powinno zawierać kompletną i obiektywną listę sukcesów i porażek lobbysty.
zalecenia i opinie (prawo Unii Europejskiej) Nie mają wiążącego charakteru, ale mogą wywierać skutki prawne. Traktowane są jako wskazówki interpretacyjne w procesie stosowania prawa wspólnotowego. Do ich wydawania nie jest potrzebne upoważnienie. Komisja Europejska może udzielać zaleceń i wydawać opinie, jeżeli uzna to za niezbędne.
źródła prawa Pojęcie źródeł prawa jest wieloznaczne. Oznacza z jednej strony określony dokument, z którego poznajemy treść prawa (źródła poznania prawa), z drugiej strony pojęcia tego używa się na oznaczenie wszelkich aktów prawotwórczych, a zatem czynności właściwych organów, w wyniku których pewne normy uzyskują moc obowiązującą (źródła tworzenia prawa). Źródłem prawa w tym znaczeniu jest m.in. stanowienie prawa, ale także zwyczaj, który w wyniku długoletniego stosowania zostaje uznany za obowiązujące prawo. Konstytucja posługuje się pojęciem źródła prawa w znaczeniu drugim, a zatem w znaczeniu źródeł tworzenia prawa.
